در اقتصادی که سالانه دهها درصد تورم دارد، جملهٔ «من صد میلیون بدهی دارم» بعد از دو سال معنای کاملاً متفاوتی دارد. عدد روی قرارداد ثابت مانده — اما چیزی که آن عدد میتواند بخرد، نه.
این موضوع یک نتیجهٔ مهم دارد که معمولاً برعکسش را میشنویم: در تورم بالا، تسویهٔ زودهنگام یک وام ارزان میتواند اشتباه باشد.
یک مثال واقعی
فرض کنید خرداد ۱۴۰۴ یک وام ۵۰۰ میلیون تومانی گرفتهاید. آن روز دلار حدود ۸۱٬۰۰۰ تومان بود.
- مبلغ وام: ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
- به دلار آن روز: حدود ۶٬۱۷۲ دلار
حالا مرداد ۱۴۰۵ است. شما ۷ قسط از ۳۶ قسط را پرداخت کردهاید — یعنی هنوز حدود ۴۲۲ میلیون تومان بدهکارید. دلار به حدود ۱۹۲٬۸۸۰ تومان رسیده.
- باقیماندهٔ بدهی: ۴۲۲٬۵۵۰٬۵۶۵ تومان
- به دلار امروز: حدود ۲٬۱۹۰ دلار
به تومان، فقط ۱۵٪ از بدهی کم شده. به دلار، ۶۴٪ از آن از بین رفته.
شما ۱٬۱۷۷ دلار پرداخت کردهاید. تورم ۳٬۰۲۵ دلار دیگر را پرداخت کرده است.
این یعنی چه؟
اگر نرخ سود وام شما از تورم کمتر باشد، شما دارید با پولی که هر ماه ارزش کمتری دارد بدهیای را پس میدهید که مبلغش ثابت است. به زبان اقتصادی، نرخ واقعی سود شما منفی است.
در این حالت:
- پرداخت زودتر از موعد، ارزش از بین میبرد. همان پول در طلا یا دلار بیشتر میارزید.
- بدهی گران آن است که نرخ مؤثرش از تورم بیشتر باشد — و نرخ مؤثر وامهای ایرانی معمولاً حدود دو برابر نرخی است که روی قرارداد نوشته شده.
نکتهٔ مهم: نرخ مؤثر، نه نرخ قرارداد
بیشتر وامهای اقساطی ایران با روش فلت محاسبه میشوند: کل سود از ابتدا روی مبلغ اولیه حساب و بین اقساط تقسیم میشود. یعنی شما تا آخر دوره روی پولی سود میدهید که مدتهاست پس دادهاید.
نتیجه: وامی که روی کاغذ ۱۸٪ است، در عمل نرخی نزدیک به ۳۵٪ دارد. مقایسهٔ دو وام بر اساس نرخ قرارداد، شما را به تسویهٔ وام اشتباه هدایت میکند.
چطور خودتان حساب کنید
گردش این محاسبه را برای هر وام و چک انجام میدهد: مبلغ اولیه به دلار روز اول، بدهی فعلی به دلار امروز، و نموداری از مسیر بین این دو. تاریخچهٔ نرخ دلار از سال ۱۳۹۱ موجود است، پس هر وامی که تا آن سال عقب برود قابل محاسبه است.
این عدد را نمیشود از دفترچهٔ اقساط بانک فهمید — چون بانک بدهی شما را فقط به تومان میبیند.